Futhark starszy (Elder Futhark)
Futhark starszy to najstarszy alfabet runiczny ludów germańskich: 24 znaki podzielone na trzy grupy po osiem (aetty). Używano go mniej więcej od II do VIII wieku n.e.
- #runy
- #elder-futhark
- #historia run
Nazwa „futhark” pochodzi od pierwszych sześciu run: F, U, Th, A, R, K — tak jak „alfabet” od greckich liter alfa i beta. Runy były przede wszystkim pismem: ryto nimi imiona na broni i ozdobach, krótkie formuły i napisy pamiątkowe.
Najważniejsze zabytki
- grzebień z Vimose (Dania, ok. 160 n.e.) — napis harja, najstarsza pewna inskrypcja runiczna,
- kamień z Kylver (Gotlandia, ok. 400 n.e.) — najstarszy zachowany pełny szereg 24 run,
- brakteaty z Vadstena i Mariedamm (VI wiek) — najstarszy dowód podziału na trzy aetty.
Nazwy i znaczenia
Nazwy run, takie jak Fehu, Uruz czy Ansuz, to formy pragermańskie odtworzone przez językoznawców na podstawie późniejszych nazw staroangielskich, staronordyckich i gockich. Ich dosłowne znaczenia (np. Fehu — „bydło, majątek”) są dość pewne, ale rozbudowane znaczenia wróżebne pochodzą w większości z XX wieku. Głównym dawnym źródłem skojarzeń są poematy runiczne.
Około VIII wieku w Skandynawii starszy futhark ustąpił młodszemu futharkowi z 16 znakami. Współczesne wróżby niemal zawsze korzystają jednak ze starszego szeregu.
Tabelę wszystkich run z dźwiękami i znaczeniami zawiera przewodnik starszy futhark, historię pisma — artykuł co to są runy, a pierwszą runę — opis Fehu.